top of page
Thema 3

Voorbeelden van kritische culturele verschillen en goede praktijken bij het oplossen van problemen

Inleiding

"Verenigd in Verscheidenheid"

 

Het EU-motto "Verenigd in verscheidenheid" werd voor het eerst gebruikt in 2000 en benadrukt het vermogen van de Europeanen om samen te werken voor vrede en welvaart, met behoud van een unieke combinatie van vele verschillende culturen, tradities en talen.

Helaas blijven voorbeelden van stigmatisering of uitsluiting wijdverbreid en voor veel mensen worden culturele diversiteit en intercultureel leren onvermijdelijk geassocieerd met een potentieel conflict. Als een teveel aan diversiteit kan leiden tot verlies van identiteit, kan extreme homogeniteit zich vertalen in verlies van individualiteit¹.

Aangezien leerkrachten en studenten vaak niet dezelfde etnische, culturele en sociale achtergrond hebben, kunnen deze culturele verschillen ernstige problemen opleveren. Toch kan een conflict door een interculturele bril worden gezien als een kans op ontwikkeling, een neutrale uitdrukking van onenigheid tussen twee of meer mensen die kan worden omgezet in een vruchtbare uitwisseling van meningen, ideeën en perspectieven.

__________________

1 Sandu, O., & Lyamouri-Bajja, N. (2018, 03). T-KIT 4 Intercultureel leren. Opgehaald van de Raad van Europa en de Europese Unie. COE: https://pjp-eu.coe.int/en/web/youth-partnership/t-kit-4-intercultural-learning

v12h002-elpsc21-01.png.png

Bekijk de video voor meer informatie over de inhoud van Thema 3.

Interculturele competenties lijken de echte remedie tegen conflicten.

Interculturele competenties vormen de basis van communicatie en zijn een doeltreffend middel om actieve burgers op te voeden tot personen die in staat zijn te luisteren, vragen te stellen en te streven naar een gemeenschappelijke oplossing voor een probleem. Zo slaan ze bruggen over culturele verschillen heen. Hoewel sommige conflicten in zekere zin onvermijdelijk zijn, is het dus mogelijk mogelijke de redenen van onenigheid in kaart te brengen en deze te voorkomen of een gemeenschappelijke oplossing te vinden. Daartoe moeten niet alleen leerlingen, maar ook leerkrachten een passende opleiding in intercultureel bewustzijn en interculturele gevoeligheid krijgen.

De "analyse van kritieke incidenten", van de Franse antropologe en sociaal psychologe Margalit Cohen-Emerique, wordt hier voorgesteld als een goede praktijk om leerkrachten te helpen hun eigen interculturele competenties te ontwikkelen en te leren omgaan met culturele diversiteit in de klas. Cohen-Emerique nodigt ons uit om ervaringen van "cultuurschok" (of "critical incident") te beschouwen als het startpunt om culturele diversiteit te verkennen. Deze methodologie kan worden aangepast aan veel verschillende contexten en specifieke behoeften, waardoor ze kan worden opgeschaald. Hoewel de methodiek oorspronkelijk bedoeld was voor sociale werkers die met mensen met een migratieachtergrond werken, is zij ook op andere terreinen gebruikt en wordt zij hier voorgesteld als een nuttige benadering voor het onderwijs. 

Op basis van deze premissen voorziet Thema 3 leerkrachten van verschillende activiteiten die erop gericht zijn het vermogen van hun leerlingen om culturele en taalkundige diversiteit te omarmen, te respecteren en te versterken, hen te onderwijzen in de waarden van mensen met een andere achtergrond, en bij te dragen tot de opstelling van cultureel gevoelige programma's. De activiteiten moeten worden uitgevoerd met inachtneming van de drie stappen van de analyse van kritieke incidenten (decentratie, begrip voor de ander en onderhandeling) om de ontwikkeling van de interculturele competenties van de leerlingen te ondersteunen.

Om hun niveau van kennis en competenties te testen die nodig zijn om kritische culturele verschillen te overwinnen, worden leerkrachten uitgenodigd de eindtoets in te vullen, door te klikken op "Controleer je kennis!".

__________________

 

Introductie / Video

Specifieke doelstellingen

Leraren:

  • Het kritisch denken van de leerlingen stimuleren.

  • Effectief omgaan met kritische culturele verschillen.

  • Een veilige en open ruimte creëren voor democratische dialoog en actieve betrokkenheid.

Studenten:

  • Bijdragen tot het creëren van inclusieve leeromgevingen.

  • Wijdverbreide vooroordelen wegnemen.

  • Andere perspectieven respecteren en leren hoe conflictsituaties te overwinnen.

Doelen en resultaten

Leerresultaten

Leraren:

  • De methode van Cohen-Emerique toepassen voor de "analyse van kritieke incidenten".

  • Herkennen van mogelijke bronnen van conflicten en mogelijke obstakels voor integratie.

  • Verschillende benaderingen gebruiken om de interacties tussen leerlingen te reguleren en problemen als gevolg van culturele verschillen te overwinnen.

Studenten:

  • Persoonlijke vooroordelen en het perspectief van anderen herkennen. 

  • Effectief gedrag toepassen om samen te werken en kritische culturele verschillen te overbruggen.

  • Geschikte termen gebruiken wanneer iemand over andere culturen spreekt.

Goede praktijk

 

De Franse psychologe en sociologe Margalit Cohen-Emerique werd beroemd door haar vernieuwende benadering van culturele diversiteit: de analyse van "kritieke incidenten", of "cultuurschok". De term, oorspronkelijk gebruikt door J.C. Flanagan, verwijst naar een situatie waarin een misverstand, probleem of conflict kan ontstaan als gevolg van een ontmoeting met een andere culturele achtergrond, waarvan we nauwelijks kennis hebben. Deze gebeurtenis lokt specifieke intellectuele en emotionele reacties uit, die voornamelijk verband houden met onbegrip, angst, verrassing en een gevoel van verlies. Als een cultuurschok niet wordt onderkend, kan deze leiden tot defensief gedrag, waardoor interculturele ontmoetingen niet mogelijk zijn².

Integendeel, cultuurschokken moeten worden herkend, geïdentificeerd en verwerkt, als belangrijke kansen om te leren, waardoor je jouw emotionele reactie en de werkelijke oorzaken ervan kunt analyseren. Margalit Cohen-Emerique noemt drie belangrijke stappen om een cultuurschok te boven te komen:

  1. Decentratie: in een eerste fase is het belangrijk je emotionele reactie op een cultuurschok te herkennen door zelfanalyse en door zoveel mogelijk cultureel neutraal te blijven. Dit proces is essentieel om te begrijpen hoe jouw culturele referentiekader je interacties beïnvloedt en om je gevoelige zones te identificeren.

  2. De ander begrijpen: het is tijd om je te concentreren op je gesprekspartner, diens waarden te onderzoeken, vereenvoudigingen en stereotypen te vermijden en rekening te houden met contextuele factoren. Door het referentiemodel van de ander te analyseren, kunnen diens gedragingen begrijpelijk worden, maar dergelijke inspanningen vereisen een open geest en nieuwsgierigheid. Het is door de confrontatie met je gesprekspartner dat je je bewust wordt van de invloed van je culturele achtergrond op de perceptie van anderen.

  3. Onderhandeling: in deze laatste stap worden culturele verschillen uiteindelijk overwonnen door oplossingen die rekening houden met de identiteit van elke deelnemer. Dit is de echte ontmoeting tussen twee kaders, waarbij beiden zullen proberen een compromis te vinden, met behoud van hun individuele identiteit maar weerstand biedend aan de behoefte om je niet open te stellen voor de ander.

Via dit proces in drie stappen wil de methodologie van Cohen-Emerique gevoelige zones opsporen, namelijk de potentiële elementen van contrast in de interactie tussen verschillende culturen.  Wanneer de gevoelige zones worden overschreden, kan men het gevoel hebben zijn eigen referenties te verliezen en een cultuurschok ervaren. "Gevoelige" gebieden zijn die elementen die voor culturen een primaire rol spelen, bv. sociale regels, fysieke contacten, ruimte en tijd, religie en lichaam³.

__________________

2  Alessi, A.  et al. (2019). Programma ter voorkoming van radicalisering. PRAKTIJK: https://practice-school.eu/media/practice-radicalisation-prevention-program-en.pdf

3  WELCOMM. (2019). Oefenmateriaal. WELCOMM: https://welcomm-europe.eu/training-material/

Goede praktijken

UPGRADEN:

 

De methodologie van Cohen-Emerique kan aan veel verschillende contexten worden aangepast. Wanneer leerkrachten op school geconfronteerd worden met culturele diversiteit, is het van fundamenteel belang dat zij zich eerst richten op hun eigen identiteit, gevoelens en waarden, om te begrijpen wat zij als anders en op de een of andere manier irritant ervaren.

Hoe kan de methodiek van kritische incidenten op school worden toegepast?

Voordat je het belang van culturele diversiteit aan je leerlingen uitlegt, raden wij je aan jouw eigen culturele achtergrond en referentiekader⁴ te analyseren.

__________________

4 Aangepast van DICE Training Manual: https://cesie.org/media/DICE_Training-Manual_EN.pdf

Self-Reflection

Bekijk de volgende oefening voor zelfreflectie:

Je kan een dagboek bijhouden waarin je aantekeningen maakt van alles wat je stoort of irriteert in een multiculturele context.

Hier zijn enkele tips voor zelfreflectie:

1. Wees niet bang om je te laten verrassen, maar laat je nieuwsgierigheid de vrije loop!

2. Analyseer cultuur in een breder perspectief, met aandacht voor alle elementen die haar vormen.

3. Onthoud: culturen zijn niet statisch, maar veranderen en wisselen voortdurend.

4. Mensen zijn het product van verschillende culturen die zij tijdens hun levenspad hebben verworven en geïntegreerd.

5. Verschil wordt alleen zichtbaar door de interactie met anderen.

__________________
5 CESIE. BODI: Handboek voor docenten. (2017, 06 30). CESIE: https://cesie.org/en/resources/bodi-teachers-handbook/
 

De analyse van scenario’s is een heel gebruikelijke manier om de methodologie van Cohen-Emerique toe te passen in de onderwijscontext. Controversiële kwesties kunnen in de klas sterke gevoelens en spanningen opwekken. Daarom is het belangrijk leerlingen de gelegenheid te bieden verschillende perspectieven te verkennen en gevoelens en emoties te herkennen om ze te kunnen beheersen, zonder noodzakelijkerwijs hun persoonlijke informatie vrij te geven. Bovendien kan de analyse van deze levensechte scenario’s je helpen begrijpen waar je als leerkracht staat, leren hoe je moet bemiddelen, het kritisch denken van de leerlingen stimuleren, en hun standpunt naar voren brengen.

De volgende scenario's kunnen worden gebruikt om jouw interculturele vaardigheden te oefenen. Denk bij elk scenario na over hoe je met soortgelijke situaties zou omgaan. Sommige scenario's zijn afkomstig uit de media, andere zijn gecreëerd door het TEACHmi partnerschap, weer andere zijn geïnspireerd door het Erasmus+ project PRACTICE⁶. De analyse van deze scenario's kan de discussie met andere collega's uit Europa stimuleren.

__________________

6 PRAKTIJK - Radicalisme voorkomen door middel van kritische denkcompetenties: programma voor preventie van radicalisering (2019): https://practice-school.eu/media/practice-radicalisation-prevention-program-en.pdf

  • Scenario 1: National origins
    Maria is a Gambian native woman and asylum seeker in Portugal. She left her country seeking refuge because both, her and her husband's families had the intention to submit her children – two girls aged 2 and 4 at the time of departure - to genital mutilation. They managed to adapt well in the host country. Maria was studying at the University in her country and wishes to continue her academic career. From an early age, her daughters attended kindergarten. Communication is done in Portuguese and the girls quickly learned it, though their first language is English. A characteristic of this family is the dark skin. Already after 2 years, her children are perfectly adapted, with good relationships and feel attached to other children, educators and other people in their daily life. But Mary finds that whenever her little daughter interacts with a dark-skinned person, she communicates with that person in English. However, if her interlocutors have pale skin she communicates in Portuguese. Hints for reflection:why are the children communicating in different languages depending on the skin colour of their interlocutor? Comment: The children are interacting with people with different physical characteristics in different contexts (social, familiar, school) by using different idioms. The objective is to remove the direct link between skin colour and language. Suggested approach: Look for articles in the news dealing with the topic of migration, inclusion, language Analyse how terms are used in an inclusive / non-inclusive way Make a list of the most used terms and create your own glossary with your students.
  • Scenario 2: Linguistic-cultural identity
    A Human Resources Specialist in Training & Entrepreneurship Development reported this event: “I have a Brazilian colleague. She is intelligent and funny, she does a doctoral course and is responsible for Human Relations office in a financial institution, here, in Portugal. But do you know what she had to do to fit in and ascend to that position? She had to go and learn to speak Portuguese. Attention - She was already Portuguese speaking, obviously, but not with Portuguese native accent. Accent, that's what she went to learn, because her "Bom djia!" instead of "Bom dia!" prevented her from being considered for the job. She had classes and had to hire mentoring”. Hints for reflection: Is it right to impose the elimination of a characteristic that has to do with one’s linguistic-cultural identity in order to recognize his/her merit? Such an imposition means that in a "simple" matter of accent there is one Portuguese "superior" to another. What reason to discriminate in circumstances of social interaction, acceptance in work relationships, family? Comment: In Portugal, there are several examples of critical differentiation when it comes to someone from a community of Portuguese-speaking countries (Brazil, East Timor and Portuguese-speaking African countries: Angola, Mozambique, Cape Verde, Guinea-Bissau, Equatorial Guinea and São Tomé and Príncipe). It is not the language or the accent, but the beliefs that awaken when you resist hiring someone, to rent a housing space, accept that a child falls in love with someone of another nationality. Similar happenings are linked to issues of citizenship. In Portugal, "Citizenship and Development" is a compulsory school subject. Yet, despite the ministerial guidelines and referential documents (Citizenship Education Guidelines), there is some margin of freedom left to schools and teachers to better manage the programme according to local needs, which makes the pedagogical orientation controversial. Suggested approach: If similar discriminatory events occur in your professional context, make yourself known as a contact person Discuss with your students the meaning of citizenship and its link with language Explain the concept of culture(s) and the need to avoid a distinction between dominant and somehow inferior ones
  • Scenario 3: Age and ethnicity
    This case was observed in a primary school (corresponding to the first 9 years of schooling) in Portugal: two young migrants were integrated in a class of 8th grade, where the average age of pupils is 13. These newcomers are 17 and 18 years old respectively. They were welcomed by the same hosting project by a local NGO. One has Syrian nationality and the other is South-Sudanese and they communicate in Arabic between them. They do not speak Portuguese, but have had contact with the English language in the refugee centres they have passed through. While interacting with colleagues and teachers they used English. They were each other's company. Among the teachers, someone noticed their interest and knack for football. Together with the host NGO, efforts were made to make contact with a prestigious club in the city. They took physical fitness tests, showed their talent and joined the Under-19 squad in the club's youth football training. Hints for reflection:How can sport stimulate inclusion? How can it contribute to increased motivation and feeling of acceptance within the host country? Comment:The two young migrants have gained a peer group, with shared interests and activities and, through sport, the opportunity to improve their self-esteem. They have gained greater popularity and recognition at school, among their peers, and greater motivation to study, since the rules of acceptance in sports training presuppose dedication and good school performance. Suggested approach: Be curious of your students’ personal interests, in order to offer them a chance for inclusion in a context in which they can feel at ease If a problem arises, look for pragmatic solutions, eventually involving other colleagues and being open to your students’ reasons
  • Scenario 4: Greetings
    Your school is organising an important ceremony, at the end of the year. A female teacher wants to congratulate with one of her students, who is Muslim, but he refuses to shake hands. Hints for refection:How would you deal with this situation? What role does religion play for him? How to interpret his reaction? Comment:Though the majority of Muslims use to shake hands, some others refuse a physical contact with a stranger of the opposite sex, as a sign of respect. Avoiding to shake hands, you are showing respect of the student’s “Individuality”. Indeed, pubertal identity processes may play a role in this case. Suggested approach: Avoid any distinction between our/their values/traditions Discuss with your students what is important of their way of greeting and be aware of different forms of greeting Show respect of your students’ concerns, bearing in mind that they are searching their identity
  • Scenario 5: Conflictual positions
    During a lesson, a political discussion emerges, creating oppositions and tensions between your students on the theme of conflicts and wars. Hints for refection: How would you react? Have you ever discussed politics with your students? How to deal with similar situations if the topic of war/conflict emerges in the classroom? Comment:discussions about international conflicts may create serious tensions in the classroom, due to different factors: personal/family involvement; a general sense of protest against injustice; compassion for the war victims; personal experiences. Political conflicts may be sensitive issues and controversial to discuss in school classes as students may represent different sides. Suggested approach: Select some events from the news and discuss them with your students, to make them show their feelings and thoughts Analyse the conflict: what is it about? What are the perspectives involved? Create a space for democratic dialogue about controversial issues in the classroom, where students can express their viewpoints, disagree and engage with their peers Discuss about justice and injustice Carefully monitor if any protest or criticism emerge With your students, try to identify different possibilities to deal with the conflict: e.g. forums, donations.

Denk na het lezen van bovenstaande scenario's aan een situatie waarin je in de klas te maken kreeg met kritische cultuurverschillen of zoek in het nieuws naar artikelen over taal, migratie en onderwijs.

Volg dan het 6-stappenproces, ontleend aan het Erasmus+ project PRACTICE⁷ (geïnspireerd door ufuq.de: "The kids are alright", 2018).

  • Stap 1: Geef cultuur of religie niet de schuld als enige oorzaak van alle conflicten.

  • Stap 2: Onderzoek de werkelijke reden achter het gebeuren: hangt het bv. samen met eerdere ervaringen van de leerlingen?

  • Stap 3: Wees open en geïnteresseerd in hun bezorgdheid en stel de leerlingen in staat hun standpunten naar voren te brengen.

  • Stap 4: Grijp alleen in als dit strikt noodzakelijk is, b.v. bij denigrerende standpunten of absolute waarheidsclaims.

  • Stap 5: Stimuleer discussies en analyseer de werkelijke wensen van je leerlingen over hoe zij willen leven.

  • Stap 6: Evalueer jezelf! Wat moet je aanpassen in je aanpak rond culturele diversiteit?

 

__________________

7 PRAKTIJK - Radicalisme voorkomen door middel van kritische denkcompetenties: programma voor preventie van radicalisering (2019): https://practice-school.eu/media/practice-radicalisation-prevention-program-en.pdf

Activiteiten

Activiteiten
Check je kennis!

Evalutieformulier ★3

Referenties en links:

bottom of page